ਕੀੜੀਆਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਕਾਮਯਾਬ ਜੀਵ-ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਦਰਜਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਲੱਖਾਂ ਕੀੜੀਆਂ ਤੱਕ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਛੋਟੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਕੀੜੀਆਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉੱਨਤ ਸੰਚਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹਨ। ਉਹ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਲਮੇਲ ਬਣਾਉਣ, ਬਸਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਅਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਵਰਤਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਸੰਚਾਰ ਰਸਾਇਣਕ ਸੰਕੇਤਾਂ, ਛੋਹ ਅਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਅਦਿੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਜਾਣਾਂਗੇ ਕਿ ਕੀੜੀਆਂ ਕਿਵੇਂ ਸੰਚਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਸੰਚਾਰ ਨੂੰ ਸੰਭਵ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਖਾਸ ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ’ਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇਵਾਂਗੇ। ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਹੋਰ ਨੇੜਿਓਂ ਦੇਖਾਂਗੇ ਕਿ ਕੀੜੀਆਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੀ ਨੂੰ ਕਿਹੜੇ ਸੁਨੇਹੇ ਭੇਜਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਾਰ
1. ਕੀੜੀਆਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਿਵੇਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ?
ਕੀੜੀਆਂ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ “ਗੱਲਾਂ” ਕਰਨ ਦੇ ਅਨੋਖੇ ਤਰੀਕੇ ਵਰਤਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਮਹਿਕਾਂ, ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਛੋਹ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ:
- ਮਹਿਕ: ਕੀੜੀਆਂ ਹੋਰ ਕੀੜੀਆਂ ਨੂੰ ਖਾਣੇ ਜਾਂ ਆਲ੍ਹਣੇ ਦਾ ਰਸਤਾ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਮਹਿਕ ਦੀਆਂ ਲੀਕਾਂ ਛੱਡਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੇਰੋਮੋਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਆਵਾਜ਼: ਆਪਣੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਰਗੜ ਕੇ, ਕੀੜੀਆਂ ਹੌਲੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਪਨਾਂ ਹੋਰ ਕੀੜੀਆਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ ਜਾਂ ਮਦਦ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
- ਛੋਹ: ਕੀੜੀਆਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਸਪਰਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਖਾਸ ਹੱਥ ਮਿਲਾਉਣਾ।
2. ਕੀੜੀਆਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੀ ਨੂੰ ਕੀ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ?
ਕੀੜੀਆਂ ਆਪਣੀ ਬਸਤੀ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਸੁਚੱਜਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਅਹਿਮ ਸੁਨੇਹੇ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ:
- ਰਸਤਾ ਲੱਭਣਾ: ਫੇਰੋਮੋਨ ਦੀਆਂ ਲੀਕਾਂ ਹੋਰ ਕੀੜੀਆਂ ਨੂੰ ਖਾਣੇ ਤੱਕ ਜਾਂ ਵਾਪਸ ਘਰ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਖ਼ਤਰਾ: ਖ਼ਤਰੇ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਫੇਰੋਮੋਨ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
- ਇਲਾਕਾ: ਖਾਸ ਮਹਿਕਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਬਸਤੀ ਦੇ ਘਰ ਵਜੋਂ ਨਿਸ਼ਾਨਬੱਧ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਮਦਦ ਦੀ ਲੋੜ: ਸੰਕੇਤ ਵੱਡੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਲਈ ਹੋਰ ਕੀੜੀਆਂ ਨੂੰ ਸੱਦਦੇ ਹਨ।
- ਪਛਾਣ: ਹਰ ਕੀੜੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਬਸਤੀ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਮਹਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਪਛਾਣਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਕੌਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।
- ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ: ਕੀੜੀਆਂ ਖਾਣਾ ਜਾਂ ਮਦਦ ਮੰਗਣ ਲਈ ਇੱਕ-ਦੂਜੀ ਨੂੰ ਛੂੰਹਦੀਆਂ ਹਨ।
ਕੀੜੀਆਂ ਸੰਚਾਰ ਕਿਵੇਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ?
ਕੀੜੀਆਂ ਰਸਾਇਣਕ ਸੰਕੇਤਾਂ, ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਛੋਹ ਦੇ ਮਿਲੇ-ਜੁਲੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਚਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਇਹ ਤਰੀਕੇ ਕੀੜੀਆਂ ਨੂੰ ਜਟਿਲ ਬਸਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗਤ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕੀੜੀਆਂ ਫੇਰੋਮੋਨ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ—ਖਾਸ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਰਸਾਇਣਕ ਪਦਾਰਥ। ਇਹ ਰਸਾਇਣਕ ਸੰਕੇਤ ਕੀੜੀਆਂ ਨੂੰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਨੇਹੇ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਖਾਣੇ ਤੱਕ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰਸਤੇ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਨੀ, ਖ਼ਤਰੇ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੇਣੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਕੰਮ ਲਈ ਹੋਰ ਕੀੜੀਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਣਾ।
ਖੋਖਲੀ ਟਾਹਣੀ ਵਿੱਚ ਬਲੂਤ ਦੀਆਂ ਕੀੜੀਆਂ ਦੇ ਕਾਮੇ
ਕੀੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਚਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦਾ ਸੌਖਾ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ, ਜੋ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਲੋਨੀ ਸੁਚਾਰੂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰੇ। ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸੰਚਾਰ ਲਈ ਕੀੜੀਆਂ ਨੇ ਫੇਰੋਮੋਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਵੀ।
ਰਸਾਇਣਕ ਸੰਚਾਰ: ਫੇਰੋਮੋਨਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ
ਰਸਾਇਣਕ ਸੰਚਾਰ ਕੀੜੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪਰਸਪਰ ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰੂਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਕਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦੀ ਅੰਗ ਸੰਭਵ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕੀੜੀਆਂ ਦੇ ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਫੇਰੋਮੋਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਰਸਾਇਣਕ ਸੰਕੇਤ, ਜੋ ਕੀੜੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਛੱਡਦੀਆਂ ਹਨ। ਫੇਰੋਮੋਨਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਸਪਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਸੈਂਸੀਲਾ ਰਾਹੀਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਪਰਸ਼ਕਾਂ ਉੱਤੇ ਮੌਜੂਦ ਵਾਲਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ ਬਣਤਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਖ਼ਾਸ ਰਸਾਇਣਕ ਯੋਗਿਕਾਂ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਪਰਸ਼ਕ: ਸੰਵੇਦੀ ਅੰਗ
ਕੀੜੀਆਂ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸੰਵੇਦੀ ਅੰਗ ਹਨ। ਹਰ ਕੀੜੀ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ਕਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਜੋੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਅੰਗ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੰਵੇਦੀ ਵਾਲਾਂ (ਜਾਂ ਸੈਂਸੀਲਾ) ਨਾਲ ਢਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਰਸਾਇਣਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੈਂਸੀਲਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਉਤੇਜਕਾਂ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਫੇਰੋਮੋਨ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਨਮੀ, ਤਾਪਮਾਨ ਅਤੇ ਛੋਹ ਵਰਗੇ ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਕਾਰਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਡਿਆਕਾਮਾ ਕੀੜੀ ਅਕਸਰ ਭੋਜਨ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਲਈ ਟ੍ਰੋਫੈਲੈਕਸਿਸ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਵਾਸਤੇ ਸਪਰਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਕੂ ਸ਼ਿਮਾਦਾ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਨਾਲ
ਕੀੜੀਆਂ ਆਪਣੇ ਸਪਰਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਫੇਰੋਮੋਨਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਛੋਹ ਰਾਹੀਂ ਸੰਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕੀੜੀਆਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਕਸਰ ਆਪਣੇ ਸਪਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਟਕਟਕਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਸਪਰਸ਼ਕ-ਟਕਟਕਾਉਣਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਹੋਰ ਰਸਾਇਣਕ ਅਤੇ ਛੋਹ-ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦਾ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਫੇਰੋਮੋਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ
ਫੇਰੋਮੋਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ ਉਹ ਰਸਾਇਣਕ ਸੰਕੇਤ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੀੜੀਆਂ ਸੰਚਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੀੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਸੰਚਾਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਕੀੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੇਰੋਮੋਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸਥਾਨ
- ਡੂਫ਼ੋਰ ਦੀ ਗ੍ਰੰਥੀ: ਇਹ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸੰਚਾਰ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਰਸਤੇ ਅਤੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਲਈ। ਇਹ ਫੇਰੋਮੋਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਭੋਜਨ ਦੀ ਭਾਲ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕੁਝ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਵਿਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਡੂਫ਼ੋਰ ਦੀ ਗ੍ਰੰਥੀ ਵੱਲੋਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਰਸਾਇਣ ਬੂੰਦਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੀੜੀਆਂ ਸਤਹਾਂ ਉੱਤੇ ਛੱਡ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੋਰ ਕੀੜੀਆਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਪਰਸ਼ਕਾਂ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।- ਜ਼ਹਿਰ ਦੀ ਗ੍ਰੰਥੀ: ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪਦਾਰਥ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਚੇਤਾਵਨੀ ਸੰਕੇਤਾਂ ਲਈ ਫੈਰੋਮੋਨ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਕੀੜੀ ਨੂੰ ਸੱਟ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਉਸਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਹਿਰ ਦੀ ਗ੍ਰੰਥੀ ਵਿੱਚੋਂ ਚੇਤਾਵਨੀ ਫੈਰੋਮੋਨ ਛੱਡਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹੋਰ ਕੀੜੀਆਂ ਤੁਰੰਤ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਗੈਸਟਰ ਅਤੇ ਪਾਈਜੀਡੀਅਲ ਗ੍ਰੰਥੀ: ਪਾਈਜੀਡੀਅਲ ਗ੍ਰੰਥੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਸੰਚਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ। ਆਲ੍ਹਣੇ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼-ਦੁਆਰਾਂ ਨੂੰ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕਰਦੇ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਕੀੜੀਆਂ ਖ਼ਾਸ ਫੈਰੋਮੋਨ ਛੱਡਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਗੈਸਟਰ (ਪੇਟ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਧੁਨੀ ਰਾਹੀਂ ਸੰਚਾਰ
ਹਾਲਾਂਕਿ ਰਸਾਇਣਕ ਸੰਚਾਰ ਮੁੱਖ ਤਰੀਕਾ ਹੈ, ਕੀੜੀਆਂ ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਇੱਕ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਧੁਨੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਘੱਟ ਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੀੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਧੁਨੀ ਰਾਹੀਂ ਸੰਚਾਰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਆਲ੍ਹਣੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਹਮਲਾਵਰ ਟਕਰਾਵਾਂ ਦੌਰਾਨ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੀੜੀਆਂ ਸਟ੍ਰਿਡੂਲੇਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਆਵਾਜ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੰਪਨ ਜਾਂ ਸ਼ੋਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੀਰ ਦੇ ਕੁਝ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਰਗੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਟ੍ਰਿਡੂਲੇਸ਼ਨ: ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਰਗੜਨਾ
ਸਟ੍ਰਿਡੂਲੇਸ਼ਨ ਕੀੜੀਆਂ ਲਈ ਸੰਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰੂਪ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਫ਼ਸਲ ਕੱਟਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੀੜੀਆਂ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਕੀੜੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਦੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਕੁਝ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਰਗੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਝੀਂਗੁਰ ਚੀਂ-ਚੀਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਕੁਝ ਕੀੜੀਆਂ ਦੇ ਸੀਨੇ ਉੱਤੇ ਸਟ੍ਰਿਡੂਲੇਟਰੀ ਅੰਗ ਕਹੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਣਤਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹੋਰ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਰਗੜਨ ’ਤੇ ਭਨਭਨਾਹਟ ਜਾਂ ਚੀਂ-ਚੀਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।ਬੁਲੇਟ ਕੀੜੀਆਂ (Paraponera clavata) ਦੀ "ਸਟ੍ਰਿਡੂਲੇਸ਼ਨ" ਸੁਣੋ
ਸਟ੍ਰਿਡੂਲੇਸ਼ਨ ਅਕਸਰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਸੰਕੇਤ ਵਜੋਂ ਜਾਂ ਖੇਤਰੀ ਝਗੜਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦੋ ਕਲੋਨੀਆਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਹਮਲਾਵਰ ਵਿਵਹਾਰ ਦੇ ਇੱਕ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਸਟ੍ਰਿਡੂਲੇਸ਼ਨ ਸੁਣਾਈ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਲੜਾਈ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਕਲੋਨੀ ਦੇ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਘੁਸਪੈਠੀਏ ਜਾਂ ਖ਼ਤਰੇ ਬਾਰੇ ਸੁਚੇਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਕੰਪਨ ਸੰਕੇਤ
ਕੁਝ ਕੀੜੀਆਂ ਕੰਪਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਸੰਚਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਅਕਸਰ ਹਲਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਲ੍ਹਣੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਕੀੜੀਆਂ ਬਸਤੀ ਦੇ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਭੇਜਣ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਟਕੋਰਾਂ ਮਾਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੰਪਨ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੰਚਾਰ ਦਾ ਇਹ ਤਰੀਕਾ ਅਕਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਬਣਤਰ ਸੰਘਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਤੇ ਕੱਟਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੀੜੀਆਂ, ਜਿੱਥੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦਾ ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਤਾਲਮੇਲ ਵਾਲਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਲੱਕੜ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੀੜੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਬਸਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਕੰਧ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਕੰਪਨ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਕੰਨ ਨਾਲ ਸੁਣੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਨਜ਼ਰ ਅਤੇ ਛੂਹਣ ਰਾਹੀਂ ਸੰਚਾਰ
ਭਾਵੇਂ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕੀੜੀਆਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਵਾਧੂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਜੋਂ ਨਜ਼ਰ ਅਤੇ ਛੂਹਣ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰੀ ਵਾਲੇ ਸੰਪਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਨਜ਼ਰ
ਕੀੜੀਆਂ ਸੰਯੁਕਤ ਅੱਖਾਂ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੈਂਸਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਓਮੈਟਿਡੀਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅੱਖਾਂ ਕੀੜੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰਕਤ ਅਤੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਪਛਾਣਨ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੋਰ ਵਿਕਸਿਤ ਨਜ਼ਰ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਜਿੰਨੀ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਕੀੜੀਆਂ ਦੂਰ ਤੱਕ ਸੰਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸੰਕੇਤਾਂ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦਿਸ਼ਾ ਪਛਾਣਨ ਅਤੇ ਨੇੜਲੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਹਰਕਤ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।ਰੌਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਹਰਕਤ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਆਲ੍ਹਣੇ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਜਾਣ, ਸੰਭਾਵੀ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਜਾਂ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਵਰਗੇ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਛੂਹਣਾ: ਸੂੰਡਾਂ ਅਤੇ ਛੋਹ-ਅਧਾਰਿਤ ਸੰਪਰਕ
ਛੂਹਣਾ ਸ਼ਾਇਦ ਕੀੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਚਾਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਰੂਪ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਛੋਹ-ਅਧਾਰਿਤ ਸੰਪਰਕ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਸੂੰਡਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਕ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦਾ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਲਗਾਤਾਰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਛੂੰਹਦੀਆਂ ਅਤੇ ਟਕੋਰਾਂ ਮਾਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਿੱਧਾ ਸੰਪਰਕ ਕੀੜੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ, ਮਦਦ ਮੰਗਣ ਜਾਂ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣੇ ਦੇ ਸਰੋਤ ਜਾਂ ਆਲ੍ਹਣੇ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼-ਦੁਆਰ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਟੈਂਡਮ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੀੜੀ ਦੂਜੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ (ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਛੂਹ ਰਾਹੀਂ ਖਾਣੇ ਦੇ ਸਰੋਤ ਤੱਕ)
ਟੈਂਡਮ ਦੌੜ ਛੂਹ ਰਾਹੀਂ ਸੰਚਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਭੋਜਨ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕੀੜੀ ਨੂੰ ਖਾਣੇ ਦਾ ਸਰੋਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਲ੍ਹਣੇ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸੂੰਡਾਂ ਨਾਲ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਰਾਹ ਦਿਖਾ ਕੇ ਦੂਜੀ ਕੀੜੀ ਨੂੰ ਉਸ ਸਰੋਤ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਹਾਰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀੜੀਆਂ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਲਿਜਾ ਸਕਣ ਅਤੇ ਖਾਣੇ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕਰ ਸਕਣ।
ਕੀੜੀਆਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕੀ ਦੱਸ ਰਹੀਆਂ ਹਨ?
ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀੜੀਆਂ ਸੰਚਾਰ ਲਈ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਆਓ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖ਼ਾਸ ਸੁਨੇਹਿਆਂ ’ਤੇ ਗੌਰ ਕਰੀਏ ਜੋ ਕੀੜੀਆਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਭੇਜਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੀੜੀਆਂ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰਸਤੇ ’ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਗਾਉਣਾ, ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਲਈ ਮਦਦ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨਾ।
ਟ੍ਰੇਲ ਫੈਰੋਮੋਨ
ਕੀੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਭੋਜਨ ਦੀ ਭਾਲ ਅਤੇ ਬਸਤੀ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਰਸਤੇ ਦੇ ਫੇਰੋਮੋਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਕੀੜੀ ਭੋਜਨ ਲੱਭਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਫੇਰੋਮੋਨ ਦਾ ਰਸਤਾ ਛੱਡਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਕੀੜੀਆਂ ਚੱਲ ਕੇ ਭੋਜਨ ਦੇ ਸਰੋਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹਨ। ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਭੋਜਨ ਦੀ ਭਾਲ ਦੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਦਾ ਤਾਲਮੇਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਕੀੜੀਆਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਤਰੀਕਾ ਹੈ।
ਸੈਨਾ ਕੀੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਰਸਤੇ ਦੇ ਫੇਰੋਮੋਨ ਵਰਤ ਕੇ ਦਿਸ਼ਾ ਲੱਭਦੀਆਂ ਅਤੇ ਤਾਲਮੇਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ
ਰਸਤੇ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਭੋਜਨ ਤੱਕ ਦੀ ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਉਪਲਬਧ ਭੋਜਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬਦਲਦੀ ਹੈ। ਜਿੰਨੀਆਂ ਵੱਧ ਕੀੜੀਆਂ ਇਸ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਉੱਨਾ ਹੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਚੱਕਰ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਸਤੀ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲ ਵਰਤੋਂ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੈਨਾ ਕੀੜੀਆਂ, ਕੀੜੀਆਂ ਭੋਜਨ ਦੀ ਭਾਲ ਲਈ ਇੱਕ ਕਤਾਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਰਸਤਾ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਲੱਭਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਖ਼ਤਰੇ ਦੇ ਫੇਰੋਮੋਨ
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਕੀੜੀ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਖ਼ਤਰੇ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਖ਼ਤਰੇ ਦੇ ਫੇਰੋਮੋਨ ਛੱਡਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਰਸਾਇਣ ਹੋਰ ਕੀੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੜਨ ਜਾਂ ਭੱਜਣ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਕਸਰ ਬਸਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕਾਮਕ ਕੀੜੀਆਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਖ਼ਤਰੇ ਦੇ ਫੇਰੋਮੋਨ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੀੜੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਰੀਆਂ ਜਾਂ ਘੁਸਪੈਠੀਆਂ ਵਰਗੇ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸੁਚੇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਇੱਕ ਸੈਨਾ ਕੀੜੀ ਦਾ ਸਿਪਾਹੀ (Eciton sp) ਮਦਦ ਮੰਗਣ ਲਈ ਖ਼ਤਰੇ ਦੇ ਫੇਰੋਮੋਨ ਛੱਡਦਾ ਹੈ
ਖ਼ਤਰੇ ਦੇ ਫੇਰੋਮੋਨ ਕੀੜੀਆਂ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਵਿਹਾਰ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਮਲਾਵਰ ਉੱਤੇ ਝੁੰਡ ਵਾਂਗ ਟੁੱਟ ਪੈਣਾ ਜਾਂ ਆਲ੍ਹਣੇ ਵੱਲ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣਾ। ਖ਼ਤਰੇ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਜਵਾਬ ਦੀ ਤਤਕਾਲਤਾ ਤੈਅ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਘਰ ਦੀ ਹੱਦ
ਕੀੜੀਆਂ ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੀ ਹੱਦ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਫੇਰੋਮੋਨ ਵਰਤਦੀਆਂ ਹਨ। ਖੇਤਰੀ ਫੇਰੋਮੋਨ ਆਲ੍ਹਣੇ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਅਤੇ ਬਸਤੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਹੋਰ ਬਸਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲੇ ਕਿ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਹੈ।
ਫੁੱਟਪਾਥੀ ਕੀੜੀਆਂ (Tetramorium sp) ਹਰ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰੀ ਟਕਰਾਅ ਨਿਪਟਾਉਣ ਲਈ ਵੱਡੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ
ਇਹ ਨਿਸ਼ਾਨ ਬਸਤੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਟਕਰਾਅ ਰੋਕਣ ਅਤੇ ਕੀੜੀਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਦੀ ਭਾਲ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ, ਨਿਰਧਾਰਤ ਖੇਤਰਾਂ ਵੱਲ ਲਿਜਾਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜੁਲਾਹਾ ਕੀੜੀਆਂ, ਕਾਮਕ ਕੀੜੀਆਂ ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੀੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਵੜਨ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਫੇਰੋਮੋਨ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਭਰਤੀ
ਕੀੜੀਆਂ ਭੋਜਨ ਦੀ ਭਾਲ, ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਆਲ੍ਹਣਾ ਬਣਾਉਣ ਵਰਗੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਲਈ ਹੋਰ ਕੀੜੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਲਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਕੀੜੀ ਭੋਜਨ ਦਾ ਸਰੋਤ ਲੱਭਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਮਦਦ ਦੀ ਲੋੜ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਫੇਰੋਮੋਨ ਛੱਡਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਹੋਰ ਕਾਮਕ ਕੀੜੀਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਥਾਂ ਤੱਕ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿੰਨੀਆਂ ਵੱਧ ਕੀੜੀਆਂ ਫੇਰੋਮੋਨ ਦੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਭਰਤੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਉੱਨਾ ਹੀ ਤਾਕਤਵਰ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਛਾਣ (ਕਿਊਟੀਕੁਲਰ ਹਾਈਡਰੋਕਾਰਬਨ)
ਕੀੜੀਆਂ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਦੱਸਣ ਅਤੇ ਆਲ੍ਹਣੇ ਦੀਆਂ ਸਾਥਣ ਕੀੜੀਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰਲੀਆਂ ਕੀੜੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਊਟੀਕਲ ਹਾਈਡਰੋਕਾਰਬਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਰਸਾਇਣ ਕੀੜੀ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਕੰਗਾਲ ਦੀ ਸਤਹ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਸਤੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਛਾਣ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਸਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕੀੜੀਆਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਰਸਾਇਣਕ ਸੰਕੇਤ ਮੇਲ ਨਾ ਖਾਣ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹਮਲਾਵਰ ਵਿਹਾਰ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਕੀੜੀਆਂ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਲਈ ਕਿਊਟੀਕਲ ਹਾਈਡਰੋਕਾਰਬਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ
ਇਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਬਾਹਰਲੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਲ੍ਹਣੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਅਤੇ ਬਸਤੀ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਭੋਜਨ ਜਾਂ ਮਦਦ ਮੰਗਣਾ
ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ, ਕੀੜੀਆਂ ਭੋਜਨ ਜਾਂ ਮਦਦ ਮੰਗਣ ਲਈ ਰਸਾਇਣਕ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੀੜੀਆਂ ਟ੍ਰੋਫੈਲੈਕਸਿਸ ਰਾਹੀਂ ਭੋਜਨ ਸਾਂਝਾ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ—ਇੱਕ ਕੀੜੀ ਵੱਲੋਂ ਤਰਲ ਭੋਜਨ ਦੂਜੀ ਕੀੜੀ ਨੂੰ ਉਗਲ ਕੇ ਦੇਣਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਪੋਸ਼ਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਨਵੀਂ ਭੋਜਨ-ਥਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਜਾਂ ਆਲ੍ਹਣੇ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਵਰਗੀ ਅਹਿਮ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵੀ ਫੈਲਦੀ ਹੈ।
ਕੀੜੀਆਂ ਆਪਣੇ ਐਂਟੀਨਾ ਟਕਟਕਾ ਕੇ ਜਾਂ ਖ਼ਾਸ ਫੇਰੋਮੋਨ ਛੱਡ ਕੇ ਵੀ ਮਦਦ ਮੰਗ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਆਲ੍ਹਣੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਜਾਂ ਭਾਰੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਿਲਾਉਣ ਵਰਗੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਲੋੜ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਕੀੜੀਆਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਭਾਸ਼ਾ
ਕੀੜੀਆਂ ਨੇ ਸੰਚਾਰ ਦੀ ਬਹੁਤ ਉੱਨਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਲਈ ਰਸਾਇਣਕ ਸੰਕੇਤਾਂ, ਆਵਾਜ਼, ਛੋਹ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗਤ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਦੀ ਵੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦੀ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਕੀੜੀਆਂ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਨੇਹੇ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ—ਰਸਤੇ ਦਰਸਾਉਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਖ਼ਤਰੇ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦੇਣ ਜਾਂ ਸਮੂਹਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਤਾਲਮੇਲ ਕਰਨ ਤੱਕ।
ਸੰਚਾਰ ਦੀ ਇਹ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਕੀੜੀਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੰਗਠਿਤ ਮਹਾ-ਜੀਵ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਬਸਤੀ ਦੇ ਜੀਊਂਦੇ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਕਾਮਯਾਬੀ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਫੇਰੋਮੋਨਾਂ, ਆਵਾਜ਼ ਜਾਂ ਛੋਹ ਰਾਹੀਂ, ਕੀੜੀਆਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਸਹਿਯੋਗੀ ਸੰਚਾਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦਿਖਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੰਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਹੀ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਕੀੜੀਆਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਕਾਮਯਾਬ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਨ।
ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ
ਕੀੜੀਆਂ, ਅਧਿਆਇ 7. AntWiki. (n.d.). https://www.antwiki.org/wiki/The_Ants_Chapter_7
Arnold, C. (2013, ਫਰਵਰੀ). ਸ਼੍ਹ੍ਹ, ਕੀੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ. Science. https://www.science.org/content/article/shhh-ants-are-talking
Hart, T. (2023, ਜੂਨ 14). ਕੀੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਚਾਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕੇਂਦਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹੋਰ ਸਮਾਜਿਕ ਕੀੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ. ScienceDaily. https://www.sciencedaily.com/releases/2023/06/230614220634.htm
Wang, Q. (2016, ਮਾਰਚ 30). ਕੀੜੀਆਂ ਦੇ ਐਂਟੀਨਾ ਦੋ-ਪਾਸੀ ਸੰਚਾਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹਨ. ScienceDaily. https://www.sciencedaily.com/releases/2016/03/160330103328.htm