در جنگلهای آرام آمریکای شمالی، انقلابی پنهان در میان موجوداتی در جریان است که آنقدر کوچکاند که در کف دست جا میشوند. در بلوطهایی که بر کف جنگل پراکندهاند، نبردی برای بقا در جریان است که در آن بهبردگیگرفتهشدگان علیه اربابانشان قیام میکنند. این داستان مورچهٔ بلوطیِ پشتخاردار، Temnothorax curvispinosus، مورچهای ریز و ظاهراً معمولی، و نبردش با مورچهٔ بردهگیر، Temnothorax americanus، گونهای بیرحم است که هنر بهبردگیگرفتن را به کمال رسانده است.
داوود در برابر جالوت: یک مورچهٔ کارگر بلوطی (چپ) با یک مورچهٔ بردهگیر (راست) درگیر میشود. اگر مورچههای بلوطی نتوانند بردهگیرها را عقب برانند، کلونی بهکلی قتلعام و به بردگی گرفته خواهد شد.
دانشمندان دهههاست میدانند که T. americanus، که به مورچهٔ بردهگیر هم معروف است، به کلونیهای T. curvispinosus یورش میبرد. بردهگیرها به کلونیها حمله میکنند، مورچههای کارگر بالغِ کلونیهای مورچهٔ بلوطی را که مقاومت میکنند میکشند و لاروها و شفیرهها را با خود میبرند. این جوانهای ربودهشده پس از بازگشت به لانههای خودشان پرورش مییابند تا نیروی کار بردهگیرها شوند. این مورچههای اسیرشده سرانجام بزرگ میشوند و به رسیدگی به لانه، خوراکدادن به ملکه و پرورش نسل بعدی بردهگیرها میپردازند.
اما حالا، بهبردگیگرفتهشدگان مقابله میکنند.
شورش از درون
پژوهشی تازه پیچشی غافلگیرکننده را در این رابطه آشکار کرده است. مورچههای بلوطیِ بهبردگیگرفتهشده، بیسروصدا از درون اردوگاه دشمن شورش میکنند. مورچههای بهبردگیگرفتهشده که زیر سلطهٔ بردهگیرها زندگی میکنند، راهبردی مرگبار پروراندهاند: آنها یاد گرفتهاند شفیرههای بردهگیرها را شناسایی و بهطور نظاممند نابود کنند
.
این روش همانقدر که بیرحمانه است، کارآمد هم هست. در ابتدا، مورچههای بهبردگیگرفتهشده ظاهراً از لاروهای مورچههای بردهگیر مراقبت میکنند، بیآنکه بدانند از گونهٔ خودشان پرورش نمیدهند. اما وقتی آن لاروها شفیره میشوند، چیزی تغییر میکند. مورچههای بهبردگیگرفتهشده با استفاده از نشانههای شیمیاییای که مورچهها برای تشخیص همآشیانههایشان به آنها متکیاند، ناگهان به شفیرههای بردهگیرها حمله میکنند. بعضی از آنها نادیده گرفته میشوند و از گرسنگی میمیرند. بقیه تکهتکه میشوند.
«شفیرهها که از همین حالا شبیه مورچهها هستند، روی کوتیکولهایشان نشانههای شیمیاییای دارند که ظاهراً میتوان آنها را تشخیص داد،» سوزانه فویتسیک، پژوهشگر دانشگاه یوهانس گوتنبرگ آلمان که این پدیده را بررسی کرده است، میگوید. وقتی مورچههای بهبردگیگرفتهشده تشخیص میدهند که شفیرهها به گونهای دیگر تعلق دارند، بیدرنگ دست به کار میشوند و آیندهٔ اسیرکنندگانشان را به تباهی میکشانند.
نتایج این شورش حیرتانگیز است. در ویرجینیای غربی، فقط ۲۷٪ از لاروهای بردهساز تا بزرگسالی زنده میمانند. در بخشهای دیگر ایالات متحده، از جمله نیویورک و اوهایو، نرخ بقا بالاتر است، اما همچنان تلفات چشمگیری را نشان میدهد (بهترتیب ۴۹٪ و ۵۸٪). این خرابکاری گسترده است و نشان میدهد که شاید رفتاری عمیقاً ریشهدار در میان چندین جمعیت از مورچههای بهبردگیگرفتهشده باشد.S.
نبردی بیسودِ آنی
آنچه این رفتار را شگفتانگیزتر میکند، این است که مورچههای بردهشده مستقیماً از آن سودی نمیبرند. بعید است زندگی خودشان تغییری کند؛ آنها از لانه اسیرکنندگانشان نمیگریزند و همچنان زیر فرمان مورچههای بردهساز زندگی و کار میکنند. پس چرا شورش میکنند؟
آروارههای پیروزی: یک مورچه سرباز بلوطی بر فراز مورچهای بردهساز که کشته است ایستاده. توجه کنید که در این نبرد یک آروارهاش را از دست داده است.
پاسخ را باید در درازمدت جستوجو کرد. مورچههای بردهشده با تضعیف کلونیهای بردهساز، از خویشاوندان آزاد خود در بلوطهای نزدیک محافظت میکنند. وقتی شفیرههای کمتری از مورچههای بردهساز تا بزرگسالی زنده میمانند، کلونیهای بردهساز توان کمتری برای انجام یورشهای بعدی دارند. هر شفیرهای که از بین میرود، یعنی یک مهاجم کمتر و یک تهدید کمتر برای نسل بعدی مورچههای بلوطی.
این شکلی از خرابکاریِ نوعدوستانه است. کارگران بردهشده از زمان و انرژیای میگذرند که میتوانستند صرف پرورش نوزادان خود کنند (اگر فرصت داشتند)، تا اسیرکنندگانشان را به دردسر بیندازند و از خویشاوندان دورشان محافظت کنند. این شورشی است که نه در خدمت فرد، بلکه در خدمت گونه است.
در همین حال، مورچههای بردهساز چنان به نیروی کار بردهشدهشان وابسته شدهاند که تقریباً هیچ قدرتی برای مداخله ندارند. آنها در گذر نسلها تکامل یافتهاند تا برای مراقبت از نوزادانشان کاملاً به اسیران خود متکی باشند. در نتیجه، ملکهها و کارگران مورچههای بردهساز نمیتوانند از نوزادانشان در برابر شورشی دفاع کنند که درست زیر چشمشان در جریان است.
نبردی ادامهدار
در مناطقی که شورش مورچههای برده رخ میدهد، مورچههای بردهشده بیسروصدا از قدرت اسیرکنندگانشان میکاهند و تعداد مورچههای بردهسازِ قادر به یورش و بردهکردن کلونیهای جدید مورچههای بلوطی را کاهش میدهند. فوئتسیک و همکارانش دریافتهاند که هر جا بررسی کردهاند، الگو یکسان بوده است. شورش مورچههای برده رایج و مؤثر است.
هنوز روشن نیست که این مسابقه تسلیحاتیِ ادامهدار میان بردهسازان و بردگان در گذر زمان تکاملی چگونه پیش خواهد رفت. آیا مورچههای بردهساز تکامل مییابند تا نشانههای شیمیایی شفیرههایشان را پنهان کنند و مورچههای بردهشده را فریب دهند تا بار دیگر آنها را پرورش دهند؟ یا مورچههای بردهشده روشهایشان را بهبود میبخشند و شاید راههای تازهای برای تضعیف اسیرکنندگانشان پیدا میکنند؟ فشارهای تکاملی بر هر دو طرف بسیار شدید است و سازگاریهایی را به پیش میراند که احتمالاً طی هزاران سال شکل خواهند گرفت.
شاید این ماجرا نمایشی کوچک به نظر برسد که به کف جنگل محدود است، اما داستان شورش این مورچهها دریچهای به نیروهای گستردهتر تکامل میگشاید. این ماجرا نشان میدهد که حتی در نظامهایی با ساختار بسیار سختگیرانه، مانند سلسلهمراتب کلونی مورچههای بردهساز، جایی برای مقاومت وجود دارد. طبیعت، مثل همیشه، راهی پیدا میکند.
مورچههای بردهساز که زمانی سلطه داشتند، اکنون با آیندهای روبهرو هستند که در آن امپراتوریشان نه از سوی نیرویی بیرونی، بلکه از سوی همان کارگرانی تهدید میشود که در پی به بردگی گرفتنشان بودند. مورچههای بردهشده همچنان آرام به شورش ادامه میدهند و توازن قدرت را در این کلونیها دگرگون میکنند؛ بهگونهای که داستان مورچههای بلوطی هنوز به پایان نرسیده است.
در بلوطهایی که در سراسر آمریکای شمالی پراکندهاند، انقلابی آرام در جریان است و شاید بردگان در نهایت پیروز شوند.
مطالعه بیشتر
پامینگر، ت.، لاینگرتنر، آ.، آخنباخ، آ.، کلیبرگ، ا.، پنینگز، پ. S., & فایتسیک، S. (۲۰۱۲). پراکندگی جغرافیایی ویژگی ضدانگلی «شورش بردگان». بومشناسی تکاملی، ۲۷(۱)، ۳۹–۴۹. https://doi.org/10.1007/s10682-012-9584-0
متزلر د، جردن ف، پامینگر ت، فایتسیک S. تأثیر فضا و زمان بر تکامل دفاع نوعدوستانه: مورد شورش بردگان مورچه. مجله زیستشناسی تکاملی. مه ۲۰۱۶؛۲۹(۵):۸۷۴-۸۶. doi: 10.1111/jeb.12846. انتشار آنلاین ۸ مارس ۲۰۱۶. PMID: 26873305.
الکساندرا آخنباخ، فولکر ویته، زوزانه فایتسیک، آزمایشهای تبادل نوزادان و تحلیلهای شیمیایی، شورش بردگان در مورچهها را روشن میکند، بومشناسی رفتاری، جلد ۲۱، شماره ۵، سپتامبر-اکتبر ۲۰۱۰، صفحات ۹۴۸–۹۵۶، https://doi.org/10.1093/beheco/arq008
اگر مایلید از این وبلاگ حمایت کنید و به لوازم مورچه علاقه دارید، برای تهیه همه چیز موردنیاز مورچههایتان (اگر در کانادا هستید) به https://canada-ant-colony.com سر بزنید