در اعماق جنگلهای سایهگرفتهٔ لهستان، یادگاری از جنگ سرد نهفته است: پناهگاهی هستهای متعلق به دوران شوروی. این گور بتنی که دههها متروک مانده بود، زمانی محل نگهداری سلاحهای کشتار جمعی بود. اما در سالهای اخیر، دانشمندان دریافتند که این پناهگاه میزبان آزمایشی ناخواسته و هولناک دربارهٔ بقاست: کلونیای از مورچههای چوبی (Formica polyctena) که در تاریکی مطلق به دام افتادهاند. این حشرات که از دنیای بیرون جدا شدهاند، سالها از لاشهٔ همنوعان خود تغذیه کردهاند و هر آنچه را که دربارهٔ تابآوری حیات میدانستیم به چالش کشیدهاند.
زندان پناهگاه

ورودی نیمهمسدودِ مجموعهٔ پناهگاه هستهای
ماجرا با یک اتفاق سادهٔ جغرافیایی آغاز شد. بالای پناهگاه، در دل جنگل، کلونی پررونقی از مورچههای چوبی تپهاش را درست روی یک لولهٔ تهویه ساخته بود. مورچههای کارگر سالها بهعنوان بخشی از رفتار طبیعی غذایابیشان وارد لوله میشدند. بعضی از آنها به پایین، داخل پناهگاه، سقوط میکردند؛ محیطی که برایشان کاملاً بیگانه بود.
در ابتدا، این سفر یکطرفه نبود. وقتی لولهٔ تهویه سالم بود، مورچههایی که داخل آن میافتادند میتوانستند با کمک سطح زبرِ داخلی دریچه دوباره بالا بروند. اما سالها بیتوجهی و قرار گرفتن در معرض عوامل محیطی باعث خوردگی لوله شده بود. تا زمانی که پژوهشگران در سال ۲۰۱۳، هنگام بررسی خفاشهای زمستانگذران، پناهگاه را کشف کردند، زنگزدگی دیوارههای داخلی را صاف کرده و دریچهها را از بین برده بود و مورچهها را به دام انداخته بود.

تپهٔ Formica polyctena بیرون دریچهٔ تهویه
دانشمندان از دیدن کلونی عظیمی شامل نزدیک به یک میلیون مورچه که در پناهگاه رونق گرفته بود، حتی بدون دسترسی به دنیای بیرون، شگفتزده شدند. آنها متوجه تپهای دستساز از بقایا شدند که مورچهها ساخته بودند و لایهای از چیزی شبیه لاشههای دورریختهشده آن را احاطه کرده بود. بررسیهای بیشتر نشان داد که این محیط هولناک به سامانهای خودبسنده برای بقا تبدیل شده است.
زندگی در تاریکی مطلق
شرایط داخل پناهگاه، حتی با معیارهای مورچهها هم سخت بود. دما در زمستان بهندرت از نقطهٔ انجماد بالاتر میرفت و در تابستان هرگز از ۱۰ درجهٔ سانتیگراد (۵۰ درجهٔ فارنهایت) فراتر نمیرفت؛ تضادی آشکار با جنگلهای گرم و آفتابی که این مورچهها معمولاً در آن زندگی میکنند.

کلونی Formica polyctena روی تپهای درون پناهگاه هستهای
بدتر از آن، هیچ حشرهای برای شکار مورچهها وجود نداشت. مورچههای Formica polyctena معمولاً رژیم غذایی متنوعی دارند، از جمله بندپایان دیگری که در جنگل بهشدت شکارشان میکنند. آنها همچنین شته پرورش میدهند و عسلک آنها را جمعآوری میکنند؛ ترشحی شیرین که منبع مهم انرژی است. در پناهگاه، هیچیک از این گزینهها در دسترس نبود.
مورچهها که با گرسنگی روبهرو شده بودند، به تنها منبع در دسترس روی آوردند: مردگان خود. کف پناهگاه با لایهای ضخیم از لاشهٔ مورچهها پوشیده شده بود که شمارشان حدود دو میلیون برآورد میشد. این بدنها که بسیاریشان طی سالها سقوط کرده بودند، به منبع اصلی خوراک کلونی گرفتار تبدیل شدند.

جنگ مورچههای Formica polyctena
هرچند این سازگاری هولناک بود، کاملاً بیسابقه نبود. آدمخواری راهبردی شناختهشده برای زندهماندن مورچههای جنگلی است، بهویژه هنگام «جنگ مورچهها» که کلونیهای رقیب با هم درگیر میشوند و انبوهی از تلفات بر جای میگذارند. معمولاً این بدنها را به لانه میبرند تا غذایی سرشار از پروتئین باشند. در پناهگاه، این رفتار در مقیاسی بزرگتر انجام شد تا نیازهای کل جمعیت را برآورده کند.
پژوهشگرانی که لاشهها را بررسی کردند، آثار جویدن و سوراخهایی روی اسکلت بیرونی آنها یافتند؛ شواهد روشنی از اینکه مورچهها هملانههای مردهٔ خود را خورده بودند. توانایی مورچهها در حفظ تپهٔ خود و حتی پاکسازی مسیرها در چنین محیط بیحاصل و کممنبعی، مهارت چشمگیر آنها در سازماندهی و تابآوریشان را نشان میدهد.
فرار بزرگ
دانشمندان مصمم بودند مداخله کنند. هرچند داستان مورچههای پناهگاه شگفتانگیز بود، زندگی آنها چرخهای تلخ از سقوط، زندهماندن و مرگ در تاریکی بود. پژوهشگران نقشهای طراحی کردند تا مورچههای گرفتار را دوباره به کلونی مادرشان در سطح زمین پیوند دهند.
ساخت مسیر فرار
راهحل ساده اما هوشمندانه بود: یک سطح شیبدار چوبی. این سطح که حدود سه متر طول داشت، به دیوارهای پناهگاه تکیه داده شد و کف را به لولهٔ تهویهٔ بالایی وصل کرد. مورچهها پس از سالها برای نخستینبار راهی برای خروج داشتند.

در ابتدا، واکنش محتاطانه بود. چند مورچه شروع به کاوش در سطح شیبدار کردند و آن را آزمودند. طی ماههای بعد، مورچههای بیشتری به بالا رفتند؛ ردهای کمرنگ فرومونهای آشنایی که از کلونی مادر در بالا میآمد، آنها را جذب میکرد. بهآرامی اما پیوسته، پناهگاه شروع به خالی شدن کرد.
خروج دستهجمعی
تا فوریهٔ ۲۰۱۷، دگرگونی کامل شده بود. تپهٔ پناهگاهی که زمانی پررونق بود، تقریباً خالی از سکنه شده بود و تنها چند مورچهٔ سرگردان باقی مانده بودند. گورستانهای مردگان که زمانی مایهٔ بقای تلخ آنها بودند، اکنون همچون یادآورانی خاموش از تابآوری شگفتانگیز مورچهها بر جا مانده بودند.
مورچههای گریخته بهراحتی دوباره با کلونی اصلی خود یکی شدند. با وجود سالها جدایی، نه پرخاشگریای در کار بود و نه درگیری؛ فقط گردهمایی آرام کارگرانی که فرومونها و غرایز مشترک آنها را به هم پیوند میداد.
درسهایی از دنیای مورچهها
ماجرای مورچههای پناهگاه چیزی فراتر از داستان بقاست؛ گواهی بر سازگاری حیات است. این حشرات در برابر شرایطی که غلبه بر آنها ناممکن به نظر میرسید، نبوغی خارقالعاده از خود نشان دادند و ساختار اجتماعی و رفتارهایشان را حتی در جهانی از تاریکی و مرگ حفظ کردند.
بقای آنها به ترکیبی از تدبیر تلخ و همکاری بیوقفه وابسته بود. توانایی مورچهها در خوردن مردگانشان، عملگرایی بیپرده طبیعت را نشان میدهد و فرار سرانجامیشان، قدرت کنش جمعی را به نمایش میگذارد.
پناهگاه هستهای که زمانی نمادی از درگیری انسانها بود، اکنون میراثی متفاوت دارد: پایداری و سازگاری. این مورچهها یادآور میشوند که زندگی برای دوام آوردن تا کجا پیش میرود، حتی در سختترین شرایط.
مطالعه بیشتر
Czechowski, W., Rutkowski, T., Stephen, W., & Vepsäläinen, K. (2016). بقا فراتر از مرزهای تحمل: مورچههای چوبی گرفتار در گودالی عظیم. Journal of Hymenoptera Research, 51, 227–239. https://doi.org/10.3897/jhr.51.9096
Rutkowski, T., Maák, I., Vepsäläinen, K., Trigos-Peral, G., Stephan, W., Wojtaszyn, G., & Czechowski, W. (2019). مورچههایی که سالها در پناهگاهی قدیمی گرفتار بودند؛ بقا با آدمخواری و سرانجام فرار. Journal of Hymenoptera Research, 72, 177–184. https://doi.org/10.3897/jhr.72.38972