در جنگلها و علفزارهای آرام فلوریدا، جنگی زیر پای ما در جریان است؛ جنگی برای بقا، راهبرد و فریب شیمیایی. سربازان نامحتمل این نبرد مورچهها هستند، بهویژه مورچه صحرایی جمجمهجمعکن (Formica archboldi) و شکار مرگبارش، مورچه تلهآروارهای (Odontomachus sp.). اما این داستان چیزی فراتر از شکارچی و شکار است. در پسزمینه، دشمنی شومتر کمین کرده است: مورچه یورشگر بردهگیر فلوریدا (Polyergus oligergus).
دانشمندان دهههاست که درباره رفتار عجیب Formica archboldi سردرگماند. مورچههای دیگرِ Formica همهچیزخوارند و از حشرات گوناگون تغذیه میکنند و غذا میجویند، اما Formica archboldi ذائقهای عجیب برای مورچههای تلهآروارهای پیدا کرده است. فراتر از این، لانههایشان پر از سرهای جداشده قربانیان تلهآروارهایشان است؛ مجموعهای هولناک که لقب «جمجمهجمعکن» را برایشان به ارمغان آورده است. اما چرا؟
مورچههای جمجمهجمعکن و جمجمههای مورچههای تلهآروارهای
شاید پاسخ را بتوان در رقابت تسلیحاتی شیمیاییای یافت که حیات در دنیای مورچهها را شکل میدهد.
مورچههای تلهآروارهای حریفان سرسختی هستند. آروارههای فنردارشان با سرعتی برقآسا، بیش از ۲۳۰ کیلومتر در ساعت، بسته میشود و نیشهای دردناکی میزنند. بااینحال، مورچههای جمجمهجمعکن به شکلی شکارچی ماهر این مورچههای خطرناک شدهاند.
جلاد مورچههای تلهآروارهای
در مجموعهای از آزمایشها، آدریان اسمیت، نویسنده پژوهش از موزه علوم طبیعی کارولینای شمالی، مورچههای تلهآروارهای زنده را در محوطهای کنار Formica archboldi یا F. pallidefulva قرار داد؛ گونهای مشابه که شکار تخصصی مورچههای تلهآروارهای نیست. مورچهها را در یک «محوطه نبرد ۲۸ میلیمتری» کوچک گذاشتند و رویاروییهای خشونتآمیزشان را با حرکت آهسته فیلمبرداری کردند.
Formica pallidefulva (مورچه صحرایی کمرنگ) و Formica archboldi (مورچه جمجمهجمعکن) در نبرد با مورچه تلهآروارهای (Odontomachus)
نتایج نشان داد که در ۱ مورد از ۱۰ آزمایش، F. pallidefulva توانست مورچه تلهآروارهای را از پا درآورد و باعث شد نتواند در محوطه حرکت کند، هرچند کاملاً فلج نشده بود. اما مورچههای جمجمهجمعکن توانستند مورچه تلهآروارهای را از پا درآورند. در ۷ مورد از این رویاروییها، مورچه کاملاً بیحرکت شد.
هر دو گونهٔ Formica برای دفاع از خود و از کار انداختن حریفان به اسپری اسید فرمیک متکی هستند. ترکیب شیمیایی اسپری در هر دو گونه یکسان است، بنابراین به نظر نمیرسد موفقیت F. archboldi ناشی از اسپری قویتری باشد.
اسمیت حدس میزند که جمجمهگردآورها شاید فقط در بهکارگیری اسپری دقیقتر یا کارآمدتر باشند، هرچند برای تأیید این موضوع به پژوهش بیشتری نیاز است.
استتار شیمیایی
پس از شکستدادن آنها، مورچههای صحرایی بدن مورچههای تلهفکی را به لانههایشان میبرند، سرشان را جدا میکنند و جمجمههایشان را اطراف ورودی پخش میکنند. این نمایش هولناک صرفاً برای خودنمایی نیست. پژوهشگران حدس میزنند که این کار شاید هدفی بسیار راهبردیتر داشته باشد.
مورچهها عمدتاً از طریق مواد شیمیایی با هم ارتباط برقرار میکنند، بهویژه هیدروکربنهای روی کوتیکولهایشان که مانند کارت شناسایی عمل میکنند. مورچهها با تشخیص این نشانگرهای شیمیایی میتوانند هملانهایها را از دشمنان تشخیص دهند. در چرخشی شگفتانگیز، جمجمهگردآورها فقط مورچههای تلهفکی را نمیکشند، بلکه از نظر شیمیایی خود را شبیه آنها میکنند. الگوهای هیدروکربنی کوتیکول آنها شباهت زیادی به گونههای تلهفکیای دارد که شکار میکنند؛ مانند مورچهٔ قهوهای تلهفکی، Odontomachus brunneus، و مورچهٔ تلهفکیِ بازمانده، O. relictus. با گذشت زمان، هرچه Formica archboldi به گردآوری جمجمههای مورچههای تلهفکی و آمیختن بوی خود با بوی آنها ادامه میدهد، لانههایش کمتر بوی کلونی مورچههای صحرایی و بیشتر بوی دژ مورچههای تلهفکی میگیرند.
پنهانشدن از مورچهٔ بردهگیر
این فرضیه مطرح شده که استتار شیمیایی ممکن است از مورچههای صحرایی در برابر Polyergus oligergus، مورچهٔ یورشبرنده به کلونیها و بردهگیر که آنها را به وحشت میاندازد، محافظت کند. مورچههای بردهگیر انگلهای تخصصیافتهای هستند که به کلونیهای Formic یورش میبرند، بچههای آنها را میربایند و در لانههای خود بهعنوان کارگر پرورش میدهند. دیدهبانهای کلونی مورچههای بردهگیر در جستوجوی لانههای آسیبپذیر مورچههای صحرایی هستند، اما حمله به لانهای پر از مورچههای تلهفکیِ تهاجمی و تندآرواره میتواند اشتباهی خطرناک باشد. Formica archboldi با احاطهکردن خود با جمجمههای مورچههای تلهفکی و پنهانکردن بوی خود، شاید مورچههای یورشبرنده را فریب میدهد تا پیش از حمله دوباره فکر کنند.
اگر این موضوع حقیقت داشته باشد، موردی نادر و چشمگیر از گونهای غیرانگلی است که برای فریب دادن انگلهای خود، تقلید شیمیاییِ انگلیمانند را به کار میگیرد.
برای آزمودن این نظریه باید دقیقتر بررسی کرد که Polyergus oligergus چگونه میزبانهایش را شناسایی میکند و به نشانههای شیمیایی مورچههای آروارهتلهای چگونه واکنش نشان میدهد. اگر مهاجمان فریب این تقلید را بخورند، ممکن است لایهای کاملاً تازه از پیچیدگی در نبرد میان این مورچهها آشکار شود؛ جنگی نهفقط با نیروی جسمانی، بلکه با فریب شیمیایی.
در این دنیای پنهان، مخاطرات بسیارند و بقا به چیزی بیش از نیروی خام بستگی دارد. با تسلط بر هنر استتار شیمیایی، Formica archboldi بدن دشمنانش را به سپرهایی بدل کرده و کلونی خود را از سرنوشتی بدتر از مرگ، یعنی بردگی، محافظت میکند.
پس، دفعه بعد که در میان دشتهای فلوریدا قدم میزنید، به یاد داشته باشید که زیر پایتان نبردی سهمگین در جریان است؛ نبردی که در آن پیروز همیشه قویترین نیست، بلکه زیرکترین است.
مطالعه بیشتر
de la Mora, A., Sankovitz, M., & Purcell, J. (2020, 1 ژانویه). مورچهها (Hymenoptera: Formicidae) بهعنوان میزبان و مهاجم: پیشرفتهای اخیر و مسیرهای آینده در مطالعه راهبردهای بهرهکشی. Myrmecological News. https://doi.org/10.25849/myrmecol.news_030:053
Smith, A.A. تخصصیافتگی در شکار و تقلید شیمیایی میان Formica archboldi و مورچههای Odontomachus. Insect. Soc. 66, 211–222 (2019). https://doi.org/10.1007/s00040-018-0675-y
Trager, J. C. (2013). بازنگری جهانی جنس مورچههای بردهگیر Polyergus (Hymenoptera: Formicidae, Formicinae, formicini). Zootaxa. https://mapress.com/zt/article/view/zootaxa.3722.4.5
اگر میخواهید از این وبلاگ حمایت کنید و به لوازم مورچه علاقه دارید، برای تهیه همه نیازهای مورچهتان (اگر در کانادا هستید) به https://canada-ant-colony.com سر بزنید